گلیم شیریکی پیچ، این اثر هنری دلنشین، گنجینهای از هنر و فرهنگ ایرانی است که در دل خود، داستانهای کهن عشایر و روستائیان استان کرمان را به تصویر میکشد. بافت ظریف و پیچیده این گلیم، که با گرههای ظریف و رنگهای گیاهی پخته شده، نه تنها زیبایی بصری آن را دوچندان میکند، بلکه حکایت از خلاقیت و هنرمندی بافندگان آن دارد.
این گلیم که با نام شیریکی پیچ یا سوزنی نیز شناخته میشود، در میان عشایر و روستائیان کرمان، سابقهای چندصد ساله دارد. طبق نظر دکتر پروان، قدمت این گلیم بالغ بر پانصد سال است و این خود نشاندهنده اهمیت تاریخی و فرهنگی آن در منطقه است.
طرحهای هندسی و نیمگردان آن، که گاهی از تقارن فراتر میروند، حکایت از تجربه و خلاقیت بافندگان دارد. نقش بتهجقه با گلهای گرد، که در میان نقوش این گلیم به وفور دیده میشود، از دوردستبودن نقش و اصالت آن حکایت میکند.حاشیههای زنجیرهای و مرکب از شکلهای هندسی مکرر، که بین دو خط موازی قرار میگیرند، این گلیم را به یک اثر هنری منحصر به فرد تبدیل میکنند.
گلیم شیریکی پیچ، که به عنوان یک صنعت پردرآمد شناخته میشود، نه تنها برای شهرستان سیرجان، بلکه برای کل کشور ایران نیز ارزشمند است. این گلیم که در سالهای گذشته بخشی از صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل میداد، اکنون با تلاش برای احیای این هنر، دوباره به بازارهای جهانی معرفی میشود.
از ویژگیهای بارز این گلیم، استحکام فوقالعاده تار و پودهای آن است که به همین دلیل به "گلیم آهنین" نیز معروف است. این استحکام، حاصل استفاده از الیاف مرغوب و بافت ظریف آن است که باعث میشود این گلیم در طول زمان پایدار بماند و به عنوان یک میراث فرهنگی باقی بماند.
طرحهای گلیم شیریکی پیچ، نه تنها از نظر زیباییشناسی بلکه از لحاظ گرافیکی نیز بسیار ارزشمند هستند. این طرحها که بر پایه فرمهای هندسی و نیمگردان ایجاد شدهاند، مضامینی عمیق و ارزشمند دارند و به عنوان الهامبخش طراحان گرافیک عمل میکنند. طرحهای این گلیم به گونهای هستند که میتوانند به عنوان لوگوهای غیرمستقیم عمل کنند و از لحاظ هوش بصری و هنری دارای ارزش زیادی هستند. این طرحها شامل نقوش هندسی، گلهای گرد، و طرحهای سنتی مانند گلدانی، موسی خانی، و محرمات هستند.یکی از خصوصیات منحصر به فرد طرحهای این گلیم، تقریباً نبودن حیوانات زنده در آنها است. اگر لازم بود که حیوانی مانند بز یا پرنده را نمایش دهند، از طرحهای غیرمستقیم و شبیه استفاده میکردند که بسیار ساده و بدون جزییات بودند. در عوض، طرحها بیشتر بر اساس گیاهان تخیلی یا شبیه به تخیلی هستند. این گیاهان که گاهی شبیه گلها یا درختان هستند، اما با شکل و شمایل کاملاً تخیلی، حکایت از خلاقیت و تخیل بافندگان دارد. این انتخاب نشاندهنده این است که بافندگان به جای تقلید از طبیعت، سعی در خلق یک جهان هنری منحصر به فرد داشتهاند.
چون ریشه این گلیم در عشایر است، تنوع طرحها نیز بسیار زیاد است. در طرحهای قدیمیتر این گلیم میتوان فهمید که بافندگان از جای سم اسب نیز برای ساختن الگو استفاده کردهاند. این نشاندهنده هوش و خلاقیت بافندگان برای به تصویر کشیدن زوایای زندگی عشایری است. این عمل نه تنها حکایت از دقت و توجه به جزئیات دارد، بلکه نشاندهنده تلاش بافندگان برای ثبت و بازتاب زندگی روزمره خود در هنرشان است.
رنگهای استفاده شده در این گلیم نیز از تنوع و عمق دیدگاه بافندگان حکایت میکند. زمینه این گلیمها از رنگهای داغ لاکی تا سرد آبی سیر متغیر است و این تنوع نشاندهنده روحیات و حالات مختلف بافندگان است. به عنوان مثال، میتوان گلیمی را که یک نوعروس با روحیات شاد بافته است تا گلیم یک پیرزن را، حتی بر اساس انتخاب رنگهای گرم و سرد تشخیص داد. رنگهای گرمتر مانند قرمز و زرد نشاندهنده شادابی و جوانی هستند، در حالی که رنگهای سردتر مانند آبی و سبز، حکایت از آرامش و تجربه دارد. این تفاوت در انتخاب رنگها، گلیم شیریکی پیچ را به یک اثر هنری منحصر به فرد تبدیل میکند که نه تنها زیبایی بصری دارد، بلکه داستانهای پنهانی از زندگی بافندگان را نیز در خود نهفته دارد.
در دهههای بین ۳۰ تا ۵۰ خورشیدی، این گلیم در آستانه فراموشی قرار گرفته بود. دلیل اصلی این فراموشی، بیتوجهی به اصالت هنری عشایری آن و تمرکز بر بازار خرید قالیهای منطقه فارس بود. بافندگان گلیم شیریکی پیچ نیز به سمت بافتن قالیهای منطقه فارس کشانده شدند و مدتها به این کار ادامه دادند. اما با راهاندازی کارگاه آموزش و تولید گلیم در دارستان، بافتن این گلیم خاص دوباره شروع شد و به عنوان بخشی از میراث فرهنگی کرمان احیا گردید.
مرحوم جیران شول با احیا و آموزش مجدد طرح و نقش و بافت اصیل گلیم شیریکی پیچ، نقش بسیار پررنگی در احیای این هنر ایفا کرد. او بین سالهای ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۰، همزمان در رفسنجان، کرمان، بردسیر و سیرجان، این هنر را آموزش داد و از این طریق، نقش مهمی در حفظ و احیای گلیم شیریکی پیچ ایفا کرد. علاوه بر این، ایشان به طور مستقل در کارگاه آموزش و تولید گلیم دارستان، که به دستور مستقیم فرح پهلوی در روستای دارستان و در سال ۱۳۵۴ ساخته شد، قریب به پانزده سال شاگردان زیادی برای بافت این گلیم آموزش داد.
کارگاه آموزش و تولید گلیم دارستان تحت پوشش صنایع دستی کرمان در اوج فعالیت خود که تا اوایل دهه هفتاد شمسی ادامه داشت، بیش از ۲۰۰ بافنده را به صورت متمرکز و خانگی تحت پوشش داشت.این دستبافته زیبا، که از مواد اولیه مرغوب و رنگهای گیاهی استفاده میکند، نه تنها یک اثر هنری است، بلکه نمادی از هویت و اصالت بومی استان کرمان است. گلیم شیریکی پیچ، با ظرافت و غنای طرح و نقش خود، به عنوان یک اثر هنری جهانی شناخته شده است و در دل خود، داستانهای عشایر و روستائیان کرمان را برای نسلهای آینده به یادگار میگذارد.
کارگاه صنایع دستی دارستان یک دوره طولانی مدت رکود در فعالیت را تا اوایل دهه ۹۰ خورشیدی طی کرد اما همچنان کارگاههای خانگی بافت گلیم کماکان ادامه یافت و این هنر نیاکان به فراموشی سپرده نشد.
در سال ۱۳۹۶، با معرفی گلیم شیریکی پیچ توسط ارزیابان سازمان جهانی صنایع دستی در بازدید از روند تولید این گلیم در دارستان، این هنر اجدادی و زیبا به ثبت جهانی رسید. در این سال، شهر سیرجان به عنوان شهر جهانی گلیم ثبت و روستای دارستان نیز به عنوان دهکده جهانی گلیم شناخته شد. این ثبت جهانی نه تنها به دلیل اصالت و تاریخچه این هنر بود، بلکه به دلیل نقش مهم روستای دارستان در حفظ و تداوم بافت این گلیم در دوران رکود آن و آموزش اصیل این هنر نیز بود. این تلاشها باعث شد که نسل جدیدی از بافندگان با این هنر آشنا شوند و آن را به عنوان بخشی از میراث فرهنگی خود پاس دارند.
